Hoe verloopt instrumenteel agressief gedrag?

Instrumentele agressie is doelgericht en berekend.  Het gedrag en adrenalinepeil bij de dader kent een vrij vlak verloop. Maar let op, het kan ook omslaan in frustratieagressie als hij zijn doel niet bereikt.

Vlak verloop

Bij instrumentele agressie of proactieve agressie gaat de persoon in de aanval of verdediging om anderen onder druk te zetten en zo zijn doel te bereiken of zijn zin te krijgen.  De persoon zet de agressie doelgericht en rationeel in als een berekend machtsmiddel.

De agressor wil controle, ‘de baas’ zijn, zijn zin krijgen of zijn mening opleggen. Tegelijk heeft hij zichzelf in de hand en controleert hij zijn gevoelens.

Het gedrag en de adrenalinepeil bij de dader kent een vrij vlak verloop. Hij weet goed waar hij mee bezig is.

Instrumentele agressie is berekend en wordt doelgericht ingezet
Instrumentele agressie is berekend en wordt doelgericht ingezet

Spelen met emoties

Toont hij heftige emoties? Dan zijn ze onecht en gespeeld. Maar vaak passeren eerst andere pogingen de revue: vleierij, lief of zielig doen, hulpeloosheid. Ook koud en kil blijven en dreigementen inzetten, is goed mogelijk. Tenslotte kan hij ook net zijn reputatie als ‘agressieveling’ inzetten om je bang te maken.

Typisch voor instrumentele agressie is dat de agressor uitzoekt voor welke emotie jij gevoelig bent. Hij beheerst zijn gedrag, zoekt naar de juiste hoeveelheid agressie om de nodige spanning, angst of onzekerheid bij jou op te wekken. 

Duidelijke vormen van instrumentele agressie zijn dreigementen en intimidatie. De agressor suggereert dat jou of je omgeving iets nadeligs of verschrikkelijks zal overkomen als je niet meewerkt.

Weet dat de agressor die suggestie enkel zal uitvoeren als dat zinvol is. Lees: als hij werkelijk denkt dat hierdoor zijn doel dichterbij komt. Meestal zal hij zijn risico’s beperken en daarom goed letten op jouw reacties: als hij te veel agressie inzet, kan dat tegen hem keren. Hij probeert je vooral bang te maken en vermijdt de kans dat hij zelf beschuldigd wordt van een misdrijf. Het kan gaan om directe of indirecte bedreigingen: zijdelings een wapen laten zien, met zijn kwalijke reputatie zwaaien, bedreigende of obscene gebaren maken, op voorwerpen of meubilair slaan. Zelden worden de dreigementen echt uitgevoerd en wordt er schade berokkend.

Instrumentele agressie kan omslaan in frustratieagressie

Dat wil natuurlijk niet zeggen dat je de dreigementen niet serieus moet nemen. Want hoe weloverwogen en doelgericht iemand dreigementen ook inzet, instrumentele agressie kan omslaan in frustratieagressie.

Veel hangt af van de mate van zelfcontrole van de agressor en of je hem al dan niet beledigt.
Respect blijft ook in deze omstandigheden een belangrijke basishouding. Zo houd je zijn eigenwaarde in stand. Krijgt hij de indruk dat hij gezichtsverlies lijdt of niet gerespecteerd wordt, dan frustreer je hem en verhoog je de kans dat zijn gedrag doorschiet naar frustratieagressie.

Maar onthoud: respect voor de persoon betekent niet dat je hem om zijn agressieve gedrag waardeert