Omgaan met polarisatie

Van mening verschillen mag. Gelukkig maar. Lopen meningen uiteen tot vlijmscherpe tegenstellingen en wordt dialoog haast onmogelijk? Dan kan polarisatie problematisch worden. Toxische polarisatie ontstaat als we beginnen oordelen, zonder elkaar te kennen. We discussiëren niet meer over de inhoud, maar over vooroordelen en over stereotypen tussen mensen of groepen. Wij tegen zij. Zonder nuance. En als het botst kan een conflict ontstaan.

Het Hannah Arendt instituut omschrijft het als volgt

“Polarisatie ontstaat wanneer groepen steeds verder uit elkaar drijven door verschillen in opvattingen en waarden, wat kan leiden tot verdeeldheid en conflict. Verbinding daarentegen is de brug die deze kloof kan overbruggen, door wederzijds begrip, dialoog en samenwerking te bevorderen. In een tijd van toenemende spanningen is het cruciaal om te zoeken naar manieren om bruggen te bouwen en gemeenschappelijke grond te vinden. Hoe komen we tot wederzijds begrip in een tijd van toenemende spanningen?”

Over welke verschillen gaat het?

Denk aan

een politieke overtuiging
religie
cultuur
gender
seksuele geaardheid
leeftijd
opleidingsniveau
status
inkomen
...

En meningen over diverse maatschappelijke onderwerpen.

Wees voorzichtig

Niet elk intens verschil tussen mensen leidt tot polarisatie. Bestempel je iets te snel als polarisatie, dan bevestig je dat er twee kampen zijn en maak je het probleem misschien groter. Ook als er eerder nog geen sterke tegenstelling was. En zet mensen niet te snel in een kamp, als één groep. Je kan over één onderwerp hetzelfde denken, maar daarachter schuilen vaak verschillende motieven en reageren mensen vanuit een andere achtergrond.

Denk aan de terughoudendheid van vrijwilligers om een nieuwe deelnemer met een beperking in de groep toe te laten

De ene is bang dat de activiteit trager zal verlopen.
De andere weet niet hoe om te gaan met de beperking.
Een derde vindt dat de groep ‘zoals ze is’ goed werkt en wil niets veranderen.

Het lijkt alsof ze alle drie hetzelfde standpunt delen, maar de onderliggende redenen verschillen: angst voor efficiëntieverlies, onzekerheid door onkunde, bezorgdheid over groepsdynamiek.

Een denkkader als kapstok

Welke inzichten heb je nodig om de dynamiek in het wij-zij-denken te doorbreken? Bart Brandsma ontwikkelde het Denkkader Polarisatie als houvast om in je gevoelsdynamiek de juiste inschatting te maken.

Bart vertrekt vanuit 3 basiswetten met 5 hoofdrolspelers, 1 sleutel en 4 gamechangers

De basiswetten

Polarisatie is een gedachteconstructie. We creëren tegenstellingen in groepen mensen op basis van identiteitskenmerken.
Polarisatie heeft brandstof nodig. We doen uitspraken over de identiteit van de tegenpolen.
Polarisatie is een gevoelsdynamiek. Feiten, argumenten of een betoog zijn maar beperkt werkzaam om mensen te kunnen bereiken. Het doet er niet meer toe wát je zegt maar hóe je het zegt en wie je bent. Vooral symboliek en gevoel worden ingezet.

De hoofdrolspelers

Polariseerder. De mensen die tegenstellingen op scherp stellen, door brandstof te leveren. Soms ook met ‘eigen feiten’ of een complot.
Meelopers. Zij die een van de twee kampen kiezen. Ze liken, retweeten en steunen de polariseerder maar laten ook weten dat ze zelf wat gematigder zijn dan de polariseerder.
Het stille midden. Deze mensen voelen polarisatiedruk van de polariseerder om een kant te kiezen, maar blijven om uiteenlopende redenen weerstand bieden.
De bruggenbouwer. Die stelt zich op boven de polen en wil begrip kweken om de polarisatie op te heffen. Soms levert dat meer brandstof en voedt de bruggenbouwer polarisatie.
De zondebok. Als de polarisatie maximaal is, wordt er een zondebok gezocht. Dat kan de bruggenbouwer zijn of het stille midden.

De sleutel tot succes

De sleutel voor een succesvolle (de)polarisatiestrategie ligt bij de 6de positie. Wie de verlangens en dilemma’s van het stille midden weet te beluisteren en te verwoorden, wie leiderschap vanuit dat midden durft te tonen, heeft de grootste kans om het wij-zij-denken te verzwakken of zelfs te doorbreken.

De gamechangers

Welk gereedschap gebruik je in die zesde positie om te depolariseren vanuit het midden?

Versterk het midden in plaats van de polen te bestrijden of tevreden te stellen.
Formuleer het juiste vraagstuk voor het midden en volg niet de retoriek van de polariseerder.
Ga niet boven de partijen staan, maar zorg voor een bindende positie, leiderschap vanuit het midden. Wie erboven staat, zit er vaak naast.
Vind daarbij de toon die bindt. Niet oordelend, maar luisterend en empathisch.

Breng polarisatie in kaart

Probeer een scherp beeld te krijgen van wat er exact speelt. Waar sta je als organisatie voor en wat heeft je organisatie nodig? Breng de bepalende factoren in beeld die de wij-zij-dynamiek versterken. Wij, de medewerker op de werkvloer, zij, de beleidsmedewerkers. Wij, de werkers, zij, de denkers…

En ga na welke incidenten zich in dit kader voordoen of in het verleden voordeden? Een goede analyse is een voorwaarde om een gepaste strategie te bepalen en je communicatie op af te stemmen. Om uiteindelijk te komen tot een verbindend midden. Download onderstaand schema met invulvelden onderaan de pagina.

Spreek verbindend

Richt je op empathie. Engageer mensen en nodig ze uit voor gesprek, in plaats van te begrenzen. Een vraagstuk neerleggen, waar je mensen uitnodigt om gezamenlijk een traject te starten werkt vaak meer verbindend.

schema versterkende en verbindende factoren

Geen recept

Het denkkader is een manier van kijken. Een kant en klaar recept bestaat niet. Er is geen ‘dit moet je zo doen’.

Stel vragen, bepaal een strategie en stuur voortdurend bij.

Wat is het conflict? Wie zijn probleemeigenaren, wat is de plaats en de tijd?
Wat is de polarisatie? Wie zijn de wij en zij?
Wie staat waar in het spanningsveld?
En waar sta jij op de polarisatiekaart?

Ga je in gesprek? Breng niet de 2 polen samen, maar nodig het midden uit. Zo versterk je hen.

Wat levert het op als professional?

Al is het een voortdurend leerproces, in je zoektocht kan het patronen en mechanismen blootleggen waarmee je aan de slag kan.

Stel jezelf de vraag: zit ik zelf in het midden? En is dat ook hoe anderen naar mij kijken? Uitspraken die je ooit deed, kunnen bij anderen blijven leven en zo jouw positie bepalen.

Werk je in het midden, dan ben je rechtstreeks concurrent van de pusher die wil splijten en je wil dwingen tot uitspraken. Weet dat die tegenkracht zal komen, het vraagt soms moed om de stap te zetten om het midden te versterken.

Maak een gedeeld strategisch handelingskader. Richt je op de personen in het midden om depolariserend te communiceren, met aandacht voor de eigen positie.

Goeie praktijk

Bart Brandsma bezocht een school in Belfast waar ze aan de slag gaan met 3 goeie vragen bij polarisatie

Wat weet ik van de situatie?
Wat wil ik vragen?
Wat heb ik geleerd?

Er staat bewust niet de vraag bij Wat vind je ervan? Want we hebben snel een mening voor alles. Het valt op dat er een generatie groeit die meer en meer beseft dat wat ze bijvoorbeeld op sociale media gooien invloed kan hebben op hun toekomstige rol als leiders bij polarisatiedruk. Ze houden zich daarom vaker in omdat hun uitspraken via sociale media vereeuwigd worden en kunnen meespelen.

Breng polarisatie in kaart met dit schema