ICOBA’ s visie op agressie, agressief gedrag en omgaan met agressief gedrag

ICOBA ziet agressie als een emotie die je in beweging zet. Het is een kracht die je helpt om jezelf te beschermen, doelen te bereiken, grenzen te stellen en je plaats te vinden in contact met anderen.

Vaak schuilt achter agressie pijn, angst, schaamte, onmacht of verdriet. Dit bijvoorbeeld omdat bepaalde verwachtingen of behoeften niet vervuld zijn.
Dat kan boosheid teweegbrengen. Boosheid is een emotie die helpt om je krachten te bundelen.

Zo zijn boosheid en agressie vaak een dekmantel voor andere emoties en voor onvervulde behoeften.

Emoties, en dus ook boosheid en agressie, geven richting aan je handelen. Die richting kan constructief of destructief zijn. Het gaat er dus om hoe je die innerlijke kracht inzet en uit.

• Constructief: iemand gebruikt boosheid om assertief op te komen voor zichzelf.
• Destructief: iemand uit boosheid met schelden of richt agressie tegen zichzelf.

ICOBA omschrijft agressief gedrag als:

“Elk verbaal, non-verbaal of fysiek gedrag dat waarden of normen schendt, grenzen overschrijdt en (on)bewust schade veroorzaakt of dreigt te veroorzaken aan anderen, de omgeving of zichzelf.”

Agressief gedrag is voor ICOBA dus een breed begrip. In principe kan je hieronder elke vorm van grensoverschrijdend gedrag verstaan, variërend van licht tot zeer ernstig. Vandaar dat we agressief en grensoverschrijdend gedrag vaak in één adem noemen.

Grensoverschrijdend en agressief gedrag hebben een functie. Er zit een boodschap of soms zelfs noodkreet achter. Mogelijks probeert de persoon:

• spanning te ontladen
• pijn of frustratie te vermijden
• behoeften kenbaar te maken of te vervullen
• afstand te creëren uit angst
• grip en controle te krijgen over de situatie, bv omdat die niet begrijpt wat er gebeurt
• macht of positie op te eisen.

Het gedrag kan ook een symptoom zijn van onverwerkte trauma’s.

Grensoverschrijdend en agressief gedrag ontstaat nooit uit het niets. Het wordt altijd beïnvloed door de situatie waarin mensen zich bevinden: hun gedachten, emoties, behoeften, voorgeschiedenis, stress, verwachtingen, de manier waarop anderen reageren en/of wat er in de fysieke omgeving gebeurt.
Gedrag krijgt steeds betekenis binnen een fysieke, sociale en relationele context.

Daarom kijken we bij ICOBA niet alleen naar het gedrag zelf, maar ook naar:

• de interacties en wederzijdse beïnvloeding tussen mensen: hoe reageren mensen op elkaar en hoe bouwt spanning zich op of af?;
• de tijdslijn: wat ging eraan vooraf, wat gebeurde er tijdens en wat gebeurde er nadien?
• de omstandigheden die gedrag mee beïnvloeden: omgeving, werkdruk, veiligheid, communicatie, beschikbare ondersteuning …

Dat perspectief helpt om grensoverschrijdend en agressief gedrag te zien als een moment in een bredere grensoverschrijdende situatie, waarin meerdere factoren en meerdere personen een rol spelen.
Hierdoor wordt er minder gefocust op wie ‘dader’ en wie ‘slachtoffer’ is. En gaat de aandacht vooral naar begrijpen wat er gebeurt, waarom het gebeurt en wat iedereen nodig heeft om terug veiligheid en verbinding te ervaren.

Door gedrag én context samen te bekijken kunnen we beter inschatten welke preventieve, de-escalerende en herstelgerichte stappen nodig zijn.

Binnen de hulp- en dienstverlening komt grensoverschrijdend en agressief gedrag regelmatig voor. Leden uit de doelgroep, hun context, medewerkers en/of derden kunnen grensoverschrijdend en agressief gedrag stellen, meemaken of er getuige van zijn.

Het tast de veiligheid en het welzijn van medewerkers én doelgroep aan. Het heeft een negatieve invloed op het leef- en werkklimaat en staat zo een kwaliteitsvolle hulp- en dienstverlening in de weg.

Grensoverschrijdend en agressief gedrag zijn vaak een tragische poging om een onvervulde behoefte te vervullen. Probeer samen met de betrokkene de achterliggende reden en betekenis te achterhalen. En ga daarmee samen aan de slag.

Grensoverschrijdend of agressief gedrag ontstaat in de dynamiek van een situatie, een interactie, een relatie. Daarin spelen emoties en onvervulde behoeften een rol.
Heb ook oog voor wat er gebeurt tussen mensen, voor wat hen beïnvloedt en voor wat ze nodig hebben. Door tijdig signalen en emoties te herkennen kan je escalatie voorkomen.

Komt het toch voor, dan is de-escalatie, een gerichte begrenzing of een interventie nodig.

Ga pas over tot gesprekken, pedagogische maatregelen of consequenties als de rust is teruggekeerd. Tracht steeds de reden, de betekenis en de behoefte achter het gestelde gedrag te achterhalen. Doe dit liefst samen met de persoon die het gedrag stelde. En ga er dan samen mee aan de slag. Dat betekent samen zoeken hoe je de energie in goede banen kan leiden en hoe je de keuzeopties van de persoon kan vergroten. Dit zodat die een volgende keer (meer) in staat is om de eigen behoeften constructief te uiten en te vervullen.

Zo kan je herhaling van het gedrag voorkomen of de schadelijke gevolgen ervan beperken.

ICOBA gebruikt bewust niet de term agressiebeheersing. Beheersen klinkt onderdrukkend en werkt vaak contraproductief.

ICOBA spreekt over agressiehantering: preventief omgaan met emoties, ze kanaliseren en samen leren hoe ermee om te gaan.

Grensoverschrijdend of agressief gedrag heeft impact en veroorzaakt schade. Daarom zijn opvang, nazorg en herstel essentieel:

• voor wie het gedrag onderging
• voor omstaanders en getuigen
• én voor wie het gedrag stelde.

ICOBA wil de termen ‘slachtoffer’ en ‘dader’ zoveel mogelijk vermijden. We gebruiken ze vooral in titels om informatie vindbaar te maken op het internet. Inhoudelijk gebruiken we ze liever niet omdat deze termen zich situeren op rol- en identiteitsniveau. En dat komt niet overeen met de realiteit.

Iedereen reageert wel eens grensoverschrijdend of agressief en iedereen ondergaat het wel eens van een ander. Zelfs in éénzelfde interactie kunnen de posities soms snel wisselen. Daarom spreken we liever over ‘wie het gedrag stelt’ en ‘wie het gedrag ondergaat of meemaakt’.

Grensoverschrijdend en agressief gedrag is betekenisvol gedrag. Het heeft vaak een aanleiding. Soms is dat een hele keten van gebeurtenissen. ICOBA gelooft dat je het welzijn en de veiligheid in je organisatie kan verbeteren door samen te leren uit incidenten.

Door samen incidenten te bespreken en te analyseren ontdek je patronen en oorzaken en achterhaal je knelpunten en succesfactoren. Dat helpt om interventies en werkprocessen te verbeteren en toekomstige incidenten te beperken.